Raar woord: Kassiewijle

Uit de serie: rare woorden, waarin ik elke keer een ingeburgerd of veelgebruikt woord behandel dat eigenlijk heel raar is. De vorige woorden waren: verdieping, uitstekend en inderdaad.

Laatst was ik bij een vriend die sinds kort een kleine puppy heeft. Het beestje was die dag behoorlijk actief en dat eiste ’s avonds zijn tol. Het leek wel alsof de hond in coma lag. Roerloos en kapot, alle energie was uit haar gezogen. “Ja,” zei de vriend. “Die is nu helemaal kassiewijle!” Precies. Maar hé, dat is een raar woord: Kassiewijle. Het klinkt oud, want het lijkt niet verbonden te zijn met een bestaand modern woord. Ja, kassie misschien, als in: kastje. Wijlen is oud-Nederlands (1220 - 1240) voor overleden. Maar wat is kassiewijle dan?

Zo oud blijkt het woord niet te zijn. Of in ieder geval niet oud genoeg voor een plekje in de eerste editie van de Van Dale uit 1864. De nieuwste editie weet er wel vanaf, die verwijst namelijk naar asjeweine. Een woord dat nog minder tot de verbeelding spreekt. En dat is niet zo heel vreemd, want het woord blijkt uit het Hebreeuws te komen: hašibhenu, wat ‘doe ons terugkeren’ betekent. ‘Dit is de aanhef van de liturgische tekst bij het wegdragen en aan het gezicht onttrekken van de wetsrol aan het eind van de joodse eredienst,’ vermeldt Genootschap Onze Taal op haar website. Hašibhenu is daarna asjeweine geworden, een Jiddisch woord dat ‘weg, verdwenen’ betekent. En zo oud is het niet, het blijkt namelijk pas in 1950 in de Nederlandse taal te zijn opgenomen.

Wat wellicht verrassend is, is het feit dat het woord (de moderne asjeweine) twee definities heeft. Namelijk 1. weg en 2. kapot, dood. Vreemd, want naar mijn weten zit er toch echt een wezenlijk verschil tussen kapot en dood. Afijn, het zei zo. Maar dat neemt niet weg dat de overgang van asjeweine naar kassiewijle merkwaardig is… Maar kennelijk is het toch een veelvoorkomende verbastering. Onder kassiewijle staat in de van Dale namelijk het woord kassiewijne, dat ook verwijst naar asjeweine. Misschien is dat een tussenstap geweest naar kassiewijle. Onder kassiewijne staat het woord kassie-zes, wat Bargoens is voor dood. Het zou een link kunnen hebben, ware het niet dat het woord pas na 1950 in Nederland is geïntroduceerd.

Mijn zoektocht levert enkel het verband met asjeweine op. Ik denk dat er een soort contaminatie heeft plaatsgevonden. Asjeweine is vermengd geraakt met een bestaand Nederlands woord: wijlen. Van assie is wellicht kassie gemaakt (als in: kistje, maar dan met een dik accent) waarmee het verband met een doodskist wordt gemaakt. De uitkomst: kassiewijle, dat letterlijk ‘dood + overleden’ zou betekenen. Een beetje dubbelop. Maar het klinkt wel goed. Hij is kassiewijle, want hij is dood. En toch blijft het raar…