Licht u in, of doe ik het? (Raar woord: inlichten)

Een hoop mensen maken zich tegenwoordig zorgen over hun privacy. Sommige mensen zijn er zelfs van overtuigd dat we die niet hebben. We worden steeds vaker en beter in de gaten gehouden, denken ze. Door wie? De overheid natuurlijk! En dan vooral de AIVD, want die kan onze samenleving niet beveiligen zonder onze privacy te schenden. De Algemene Inlichtingen en Veiligheidsdienst dus. Of het nou waar is of niet, ik heb me de afgelopen dagen meer zorgen gemaakt over het woord inlichtingen. 

Want wat zijn dat eigenlijk, inlichtingen? Is dat niet gewoon een synoniem voor informatie? Het moet toch iets bijzonders zijn, als we er in Nederlands zelfs twee overheidsdiensten van hebben (de MIVD is de tweede). En wat is dan het verschil tussen inlichten, voorlichten en toelichten? Waarom hebben we überhaupt zoveel lichten?! De hele lichten-familie doet een beetje raar aan. 

Inlichten betekent volgens de Van Dale ‘de nodige kennis verschaffen, opheldering geven’. Kennis is in dit geval ‘het vermogen te begrijpen’, maar de tweede definitie van informatie is… inlichting! Ik zat er dus niet ver naast met mijn veronderstelling. Inlichting komt zelf trouwens ook voor in het woordenboek. Volgens de Van Dale kan het ook een afdeling in een bedrijf zijn ‘die aan het publiek op verzoek informatie verschaft’. Vrij bijzonder, volgens mij willen de inlichtingendiensten de informatie juist liever voor zichzelf houden. 

En waar komt het woord dan vandaan? Wat is er zo bijzonder aan het ‘lichten’? Volgens het Groot Etymologisch woordenboek heeft het licht een godsdienstige achtergrond. ‘Het doordringen van het goddelijke licht in het menselijk gemoed’. Toe maar, zoiets had ik er niet achter verwacht. We hebben dus heel wat te danken aan God. Informatieverschaffing: mede mogelijk gemaakt door God. 

Bij voorlichten is dat een ander verhaal. Inlichten kun je zelf, maar bij voorlichten laat je iemand anders zien hoe het kan. Voorlichten heeft een Indiana Jones-achtige definitie: ‘licht voor iemand uitdragen opdat hij kan zien waar hij gaat’. Toegegeven; ik had de lichten-familie onderschat. Wie had kunnen bedenken dat er zulke betekenissen achter de woorden schuilgaan? 

Toelichten is ‘begrijpelijk maken’ en in dit geval is de boodschapper (ook wel een beetje een voorlichter) zelf het licht. ‘Zich als licht aan iemand vertonen’ zegt de Van Dale. Bij inlichten verschaf je, bij voorlichten laat je zien hoe het verschaft kan worden en bij toelichten ben je zelf de inlichting. Volgt u het nog? Dan kunnen we nu het meest bijzondere woord uit de lichtenfamilie toelichten: oplichten.

Het is ook meteen het meest mysterieuze woord. Want in zowel de Van Dale als het Etymologisch woordenboek wordt er geen uitgebreide informatie gegeven over het woord. Er staat alleen dat het een vorm van bedrog is. Gelukkig hebben we altijd nog het internet voor meer speurwerk. Het woord ‘oplichten’ stamt af van het oude ‘opligterij’. Maar zodra ik na laatstgenoemde op zoek ga, kom ik alleen op websites waar mensen over oplichterij praten, maar niet weten hoe ze het moeten schrijven. 

Spijtig genoeg heb ik de herkomst van oplichterij dus niet kunnen achterhalen. Al is het wel mogelijk om er iets bij te bedenken. Mensen voelen zich bijvoorbeeld (na een oplichting) opgelicht, ze krijgen een helder beeld van de situatie (het licht op). Of de oplichter misbruikt de kennis die hij heeft ingelicht voor bedrog. Al denk ik dat oplichten het minst met de andere lichten-woorden van doen heeft.

Oplichten is het zwarte schaap van de lichtenfamilie. De zoon die op het verkeerde pad is beland. Of het is de duistere kans van het lichten. Ja, de duistere kant van het licht, nou wordt het helemaal filosofisch..